De timing kon haast niet beter. Dit jaar wordt op Hof niet alleen een nieuwe bijenburcht geopend voor de wilde bijen, maar komt er ook een hangkorf naar het ontwerp van Günther Macke, de Weisenseifner hangkorf tussen vier palen, naast de kruidentuin te staan. In die korf zal een volk van de inheemse zwarte bij worden gehuisvest, een prachtige én nuttige toevoeging aan de biodiversiteit op ons terrein.
We verwachten dat de bestuiving van de bloesem door het zwarte bijenvolk sterk verbetert en dat daardoor de opbrengst uit de boomgaard aanzienlijk zal toenemen.
Een volk dat nooit stilzit
Henk vertelde aan de hand van een mooie plaat hoe een bijenvolk – de imme – zich elk jaar cyclusgewijs ontwikkelt. De imme wordt beschouwd als een organisch geheel: een kolonie sociale bijen in haar omgeving bestaande uit één Koningin, duizenden werksters, honderden darren en voortdurend bezig met zelfgemaakte was de zeshoekige raten te maken en deze te vullen met nectar, stuifmeel of door de Koningin te laten beleggen met eitjes. De Koningin loopt over de raat en meet de grootte van de cellen. In kleine raat legt ze bevruchte eitjes, waaruit werksters worden geboren en in de grote raat legt ze onbevruchte eitjes waaruit de darren voortkomen.
Wanneer de temperatuur in het voorjaar rond de zes graden uitkomt, begint de Koningin haar eitjes te leggen. Langzamerhand sterven de winterbijen uit en nemen de zomerbijen het over. De darren worden ongeveer in april geboren. Wanneer het volk vindt dat er een nieuwe Koningin moet komen, kiest het een aantal larfjes die ze vervolgens alleen maar Koninginnegelei voeren. Een soort krachtvoer waardoor ze snel groeien.
Binnen 14 dagen is er een nieuwe Koningin. En dat betekent het vertrek van de oude Koningin, die meer dan 60% van het volk meeneemt en op zoek gaat naar nieuwe huisvesting. Een zwerm is ontstaan.
Zwermen zijn vaak eind april begin mei waar te nemen. De uitgevlogen zwerm zoekt een nieuwe verblijfplaats, terwijl de achterblijvende bijen een nieuwe Koningin grootbrengen en het volk opnieuw opbouwen. Een nieuwe Koningin heeft 21 dagen om zich te laten bevruchten. De Bruidsvlucht vindt plaats op een mooie, liefst windstille dag. De Koningin vliegt dan naar een wolk van darren toe die zich op ongeveer 150m hoogte bevindt. De Koningin kiest dan met welke darren ze wil paren. Dat doet ze ongeveer 12 keer.
Na de paring gaan de darren dood en vliegt de Koningin weer naar haar nest. Zij heeft voldoende sperma ontvangen om de komende vier jaar eitjes te kunnen leggen. Een aardig weetje: elk volk heeft zijn eigen geur, waarmee de bijen elkaar herkennen.
In de zomer bereikt het volk zijn maximale omvang en gonst het van de bedrijvigheid. De werksters vervullen uiteenlopende taken: cellen reinigen, larven verzorgen, was produceren, nectar verwerken, wacht houden en ten slotte nectar en stuifmeel verzamelen. In de zomer leeft een werkster slechts vijf tot zes weken; winterbijen kunnen vijf tot zes maanden oud worden.
In het najaar bereidt het volk zich voor op de winter. De Koningin legt minder eitjes en zetten werksters de darren de korf uit, ze zijn niet langer nodig voor bevruchting en ’s winters is het voedsel schaars voor teveel bijen in de korf. Buiten leggen de darren het loodje door de honger: de darrenslacht. Het volk krimpt van ongeveer 60.000 bijen in de zomer naar zo’n 10.000 in de winter.
In de winter vormen de bijen een tros om warm te blijven, die zich over de raat begeeft op zoek naar een goed gevulde raat. De Koningin stopt nagenoeg volledig met leggen. Er is vrijwel geen dracht meer. De hele winter houden de bijen hun ontlasting op; pas bij de eerste vlucht in het voorjaar ontlasten zij zich. Het volk teert op de opgeslagen honing en blijft in rust tot het volgende voorjaar, waarna de hele cyclus opnieuw begint.
Dracht is cruciaal
In het voorjaar komt veel dracht beschikbaar, nectar en stuifmeel van bloeiende voorjaarsbloemen, wilgen, waardoor het volk snel groeit. Rijke drachtmomenten in voorjaar, zomer én najaar zijn bepalend voor de algehele gezondheid van het bijenvolk gedurende het hele jaar.
Met de boomgaard en de kruidentuin in de nabijheid, maar ook door de vele bomen en geplante struiken en de ingezaaide akkerranden met kruidenrijke zaadmengsels in de buurt en de bloeiende landbouwgewassen is er voor de bijen het gehele seizoen voldoende voedsel om de winter goed door te komen.
Diversiteit aan bijen
Er zijn ongeveer 360 verschillende soorten wilde bijen, die niet allemaal in volken leven. Solitaire bijen nestelen in de grond; voor hen werd op Hof van Rhee een bijenburcht gebouwd en zijn er ook insectenhotels geplaatst. .
Als honingbij worden er in Nederland drie soorten door imkers gehouden: de Buckfast, de Carnica en de Zwarte Bij. Henk lichtte toe hoe deze soorten zich tot elkaar verhouden en waarom op bij Hof van Rhee de keuze op de inheemse zwarte bij is gevallen. Het is de oorspronkelijke Noordwest-Europese bij, aangepast aan het koele en natte klimaat en bij uitstek geschikt om in kleine volken te overwinteren.
Bedreigingen en kansen
Natuurlijk kwam tijdens de lezing ook de keerzijde aan bod. Ongeveer honderd jaar geleden was de zwarte honingbij de meest gehouden bijensoort in Nederland. Op vrijwel elke boerderij werden wel bijen gehouden. Na de Tweede Wereldoorlog verdwenen veel landschapselementen, met grote gevolgen voor de leefomgeving van de wilde bij, mede omdat wilde bijen zeer specifiek kunnen zijn in hun voorkeur voor bepaalde bloemen en kruiden.
Daarnaast vormt het gebruik van landbouwgif een ernstige bedreiging voor bijenvolken. De lezing maakte de aanwezigen extra bewust van het belang van een gezonde, gifvrije leefomgeving, iets waar de Herenboeren samen actief aan bijdragen.
Een avond vol vragen en verwondering
De aanwezigen luisterden niet alleen aandachtig, maar stelden ook volop vragen. Het enthousiasme van Henk werkte aanstekelijk en zorgde voor een levendige avond. Iedereen ging naar huis met een veel helderder beeld van het wonderlijke leven in een bijenkorf.
De lezing bracht niet alleen kennis, maar ook een gevoel van verbondenheid met de natuur op onze eigen Hof. Met de komst van de nieuwe bijenburcht voor de wilde bijen én de hangkorf voor het zwarte inheemse bijenvolk wordt dat verhaal dit jaar nog mooier.
Henk van der Zijden
Assen
- Humanist (Ecohumanist)
- Economist/informatiekundige
- Lid Nederlandse BijenhoudersVereniging (NBV)
- Ambassadeur biodiversiteit NBV
- Herenboer
Zie ook het artikel: Honingbijen op Hof van Rhee.
Bronnen en naslagwerk
- Hangkorf komt van Jennifer Rident: Bienenundstroh
- Rieten kap wordt gemaakt door: Rietdekkersbedrijf Jaarsma, Rolde
- Bijenhoudersvereniging Assen zorgt voor de hangconstructie
- WeissenseifenerHangkorb
- Broeder Adam
- De Zwarte bij
- EIS kenniscentrum insecten
- Jacques van Alphen over de zwarte bij
- Concurrentie tussen bestuivers
- De Imme
- Albert Muller vertelt over de bijen
- Bijen in de Biesbosch
